Wat zijn gendernormen?

Martje Heerkens, adviseur seksuele integriteit, gendergelijkheid en inclusie bij Stichting School & Veiligheid, legt uit wat gendernormen zijn. “Het zijn de regels die bewust of onbewust leven over wat passend zou zijn voor meiden, jongens (en mensen die zich niet in een van die hokjes herkennen). Ze komen voort uit stereotypen: vaste ideeën over hoe vrouwen en mannen ‘nou eenmaal’ zijn. Wanneer die normen te strikt worden, kunnen ze belemmerend werken.”

Ook haar collega Melissa Bakker, adviseur op het gebied van gender- en seksuele diversiteit, pesten en polarisatie, ziet hoe deze normen in de schoolpraktijk doorwerken. “Leerlingen krijgen voortdurend signalen van anderen in de groep. Alle kinderen willen erbij horen. Hoe strikter de norm, hoe groter de druk om je aan te passen.”

Wanneer normen knellen

Gendernormen lijken vaak onschuldig. Dat blauw voor stoere jongetjes zou zijn en roze voor lieve meisjes. Of dat techniek vooral bij jongens zou passen en zorg vooral bij meiden. Maar wat gebeurt er als leerlingen niet in dit ‘stereotiepe’ beeld passen? Dan krijgen ze vaak subtiel of minder subtiel signalen dat dat raar is en niet hoort.

Martje noemt voorbeelden die je vaak ziet bij jonge kinderen: jongetjes met een regenboog op hun shirt of met een roze broodtrommel. “Veel ouders en onderwijsprofessionals herkennen dat jongetjes dat al gauw niet meer willen zodra ze naar school gaan, omdat ze letterlijk te horen krijgen: ‘Dat is niet voor jongens’.”

Melissa vult aan met een voorbeeld uit het voortgezet onderwijs waar je het ziet bij profiel- en studiekeuzes. “Als op school het beeld leeft dat techniek iets is voor jongens en kunst en cultuur voor meiden, dan is het lastig om tegen die verwachting in te kiezen. Vaak zie je die beelden letterlijk terug op posters in de school. Ook onder leerlingen heerst de norm: ‘Je kiest toch geen techniek als meid?’ Leerlingen gaan dan eerder mee in dat heersende beeld.”

Zo beïnvloeden gendernormen niet alleen gedrag, maar ook ontwikkeling en toekomstperspectief. Leerlingen kunnen hun interesses en talenten minder vrij ontplooien. Dat raakt direct aan gelijke kansen.

Sociale veiligheid onder druk

Gendernormen hebben ook invloed op de sociale veiligheid. Wanneer leerlingen afwijken van wat als ‘normaal’ wordt gezien, kunnen zij te maken krijgen met buitensluiting, pesten of roddelen. Leerlingen die zich niet herkennen in het stereotiepe beeld van ‘man’ of ‘vrouw’ of die zich identificeren als non-binair, genderfluïde of transgender, ervaren vaker onveiligheid. Ze passen niet in het verwachte plaatje en kunnen daardoor sneller buiten de groep vallen, gepest of buitengesloten worden.

Onderzoek laat zien dat op scholen waar strikte gendernormen heersen, de kans groter is op seksueel grensoverschrijdend gedrag. Met name meiden en lhbti+ leerlingen lopen meer risico. Martje legt uit hoe dat samenhangt met gendernormen.

“Als bijvoorbeeld het beeld is dat jongens initiatief horen te nemen en meiden vooral meegaand moeten zijn, dan vergroot dat de kans op grensoverschrijding en de drempel om er iets van te zeggen als het gebeurt. Andersom kan het er ook voor zorgen dat, wanneer we meiden leren om weerbaar te zijn en jongens leren om grenzen te respecteren, jongens zichzelf niet als slachtoffer kunnen herkennen wanneer hén iets naars overkomt.”

Invloed op zelfvertrouwen en welbevinden

Gendernormen werken al vroeg door in de ontwikkeling van kinderen. Martje: “We leren jongens bijvoorbeeld minder goed om hun emoties te herkennen en onder woorden te brengen. ‘Daar hoef je toch niet om te huilen, je bent toch geen meisje?’ Dat horen kinderen echt. We prijzen ze als ze ‘stoer’ zijn en behandelen hen onbewust soms minder empathisch dan meiden. Dit kan invloed hebben op de mentale gezondheid van jongens en op hun vermogen om sociale relaties aan te gaan.”

Meiden krijgen op hun beurt vaak minder stimulans om zich technisch te ontwikkelen en krijgen minder vragen of complimenten over hun prestaties en technisch inzicht. Ze ontwikkelen door opvoeding en onderwijs soms minder zelfvertrouwen op verschillende gebieden. Op school zie je dat ook terug bij bijvoorbeeld wiskunde, waarvan meiden denken dat ze er minder goed in zijn en waar ze ook regelmatig vanuit die verwachting op worden benaderd.”

Europees onderzoek laat zien dat kinderen meer welbevinden ervaren wanneer zij minder stereotiep worden benaderd en meer ruimte krijgen om zichzelf te zijn.

De rol van onderwijsprofessionals

Gendernormen verdwijnen niet vanzelf. Ze worden vaak onbedoeld in stand gehouden, ook door het dagelijks handelen van onderwijsprofessionals. Melissa benadrukt de voorbeeldfunctie van leraren en het belang om je hiervan bewust te zijn.

“Kijk vooral eens naar hoe jij zelf kijkt naar meiden en jongens. Wie geef jij vaker de beurt? Wie vraag je om stoelen te sjouwen? Welke complimenten geef je aan wie?”

Veel leraren willen leerlingen en studenten zonder vooroordelen benaderen. Toch spelen onbewuste aannames een rol. Juist daarom is bewustwording zo belangrijk. Kleine veranderingen in taal en aanpak maken volgens Melissa al een verschil. “Zeg niet ‘welke jongens helpen even?’ maar ‘welke leerlingen kunnen helpen?’ Geef niet alleen complimenten over uiterlijk aan meiden en over prestaties aan jongens, maar heb dezelfde verwachtingen en waardering voor iedereen.”

Werken aan een positief schoolklimaat

“Wanneer leerlingen ervaren dat zij erbij horen, dat zij steun krijgen van hun leraar en dat verschillen er mogen zijn, neemt de veiligheid toe,” zegt Martje. “Werken aan onderlinge relaties is daarom belangrijk.”

“Ook sociale normen en regels spelen een grote rol en dragen bij aan meer veiligheid. Spreek vanuit school duidelijk uit dat het onaanvaardbaar is om iemand te pesten die zich anders identificeert of niet aan een stereotype voldoet. Maak de norm: bij ons op school mag je zijn wie je bent. Ongeacht hoe je eruitziet, wat je leuk vindt of welke vakken je kiest.”

Samen werken aan verandering

Scholen staan er niet alleen voor. Binnen de alliantie Worden Wie Je Bentwebsite Worden Wie Je Bent werkt Stichting School & Veiligheid samen met VHTO, Movisie en Emancipator aan het verruimen van keuzes en het doorbreken van patronen. Scholen kunnen gratis gebruikmaken van inspiratiesessies, een genderscan of de Bias Buster game. Ook zijn er kennisdossiers, handreikingen en praktische tools beschikbaar om zelf aan de slag te gaan.

Werken aan het bewustzijn dat strikte gendernormen beperkend kunnen zijn, is een manier om structureel te bouwen aan een veilig, positief en inclusief schoolklimaat waarin iedere leerling zich vrij en met gelijke kansen kan ontwikkelen.

Melissa: “Het opent je wereld om je bewust te zijn van gendernormen.” Martje vult aan: “Het geeft je de mogelijkheid om het anders te doen. En daarmee geef je je leerlingen ook meer.”