Hoewel er nog weinig onderzoek is naar programma’s die specifiek gericht zijn op het voorkomen van schoolweigering, biedt onderzoek naar schoolverzuim en naar de ontstaansfactoren van schoolweigering wel aanknopingspunten voor preventie.
Vroegtijdige signalering lijkt belangrijk
Vroegtijdige signalering lijkt daarbij belangrijk. Hoe langer leerlingen afwezig zijn, hoe moeilijker het wordt om terug te keren naar school. Vroege signalen zijn bijvoorbeeld regelmatig te laat komen, lessen missen, eerder naar huis gaan of spanning en lichamelijke klachten rond school, zoals buikpijn of hoofdpijn. Verzuim kan zichzelf versterken: herhaald verzuim vergroot de kans op langdurige afwezigheid. Door aanwezigheid systematisch te monitoren, kunnen scholen beginnend verzuim tijdig signaleren en passende ondersteuning bieden.
Schoolweigering hangt samen met factoren op het niveau van de school, het gezin en de leerling. Op schoolniveau worden een veilig schoolklimaat, positieve leraar-leerlingrelaties en steun van leraren geassocieerd met minder schoolweigering. Negatieve sociale ervaringen, zoals pesten, eenzaamheid en weinig ervaren steun, vergroten juist het risico. Op gezinsniveau hangen onder meer psychische problemen bij ouders, prestatiedruk, conflicten tussen ouders en school en ongezonde slaapgewoonten samen met schoolweigering. Op individueel niveau komen angst, depressieve klachten, somatische klachten, slaapproblemen, een negatief zelfbeeld en beperkte probleemoplossende vaardigheden vaker voor bij leerlingen die school weigeren. Ook neurodivergente leerlingen, zoals leerlingen met autisme of ADHD, lopen een verhoogd risico, vooral wanneer zij worden gepest.
Leerling, ouders en school betrekken
Omdat schoolweigering samenhangt met meerdere factoren, ligt een aanpak voor de hand waarbij leerling, ouders en school worden betrokken. Onderzoek naar dergelijke integrale aanpakken ontbreekt echter grotendeels. De meeste studies richten zich op cognitieve gedragstherapie. Deze behandeling, waarbij leerlingen via stapsgewijze exposure leren omgaan met angst voor school, leidt doorgaans tot een betere schoolaanwezigheid, al profiteert niet iedere leerling hiervan. Voor Acceptance and Commitment Therapy zijn de eerste resultaten veelbelovend, maar het bewijs is nog beperkt.
Onderzoek waarschuwt zowel voor langdurig vermijden van school als voor een gedwongen volledige terugkeer zonder opbouw. Beide kunnen herstel belemmeren. Een geleidelijke terugkeer, afgestemd op de draagkracht van de leerling, sluit het beste aan bij de huidige kennis over de behandeling van angst en vermijdingsgedrag.
Dit is een samenvatting. Het volledige artikel van Kennisrotonde leest u hier.
