Negatieve en positieve effecten

Onderzoek laat zien dat sociale media zowel positieve als negatieve effecten kunnen hebben op kinderen en jongeren. Aan de ene kant kan het bijvoorbeeld zorgen voor onzekerheid of minder concentratie. Aan de andere kant kan het juist helpen om te ontdekken wie je bent en om contact te houden met anderen. Voor zowel de negatieve als positieve effecten geldt dat ze klein zijn. Ook zijn de effecten niet voor ieder kind hetzelfde.

De rol van social media in het dagelijks leven

Sociale media spelen een belangrijke rol in het dagelijks leven van kinderen en jongeren. Dat heeft volgens de wetenschap drie belangrijke consequenties:

Veel schermtijd betekent minder tijd voor andere activiteiten

De tijd die kinderen besteden achter een scherm, besteden ze niet aan andere activiteiten die bijdragen aan hun ontwikkeling. Veel schermtijd betekent dat kinderen minder tijd hebben om zelf te spelen, met andere kinderen te spelen en te bewegen. Schermen en media kunnen het één-op-één contact met anderen niet vervangen. Veel schermtijd kan daardoor invloed hebben op de sociale en cognitieve ontwikkeling.

Kinderen zijn gevoeliger voor verslavende functies

Het doel van sociale media-bedrijven is om geld te verdienen. Daarom proberen ze ervoor te zorgen dat mensen zo lang mogelijk op hun apps blijven. Hiervoor gebruiken ze functies die verslavend kunnen werken. Voor volwassenen is het al moeilijk om deze verslavende functies te weerstaan, maar voor kinderen en jongeren is dat nog lastiger. Zij zijn er gevoeliger voor en hebben vaak minder zelfcontrole. Daardoor is stoppen moeilijker. De belonende effecten van sociale media voelen voor hen extra sterk, en het is lastiger om deze beloningen te missen. Dit komt ook doordat smartphones overal worden gebruikt. Als kinderen en jongeren geen sociale media gebruiken, kan het voelen alsof ze buitengesloten worden of er niet bij horen.

Sociale media kunnen gebeurtenissen versterken

Sociale media kunnen gebeurtenissen versterken. Dit komt doordat online berichten makkelijk gedeeld kunnen worden en snel veel mensen bereiken. Ook speelt mee dat mensen online soms anoniem zijn en minder direct contact hebben met anderen. In de wetenschap wordt dit ook wel het ‘online ontremmingseffect’ genoemd. Dat betekent dat sommige mensen zich online minder geremd voelen en sneller iets zeggen dat ze offline niet zouden zeggen. Daarnaast kunnen sociale media maatschappelijke ontwikkelingen versnellen, zoals individualisering, prestatiedruk en polarisatie.

Conclusies voor wetenschap lastig

Het is voor de wetenschap lastig om duidelijke conclusies te trekken over sociale media. Daar zijn drie redenen voor:

Effecten zijn moeilijk te bewijzen

Het is wetenschappelijk moeilijk te bewijzen dat sociale media effect hebben op het welbevinden van kinderen en jongeren. Soms is er sprake van een wisselwerking. Kinderen die zich somber of eenzaam voelen, kunnen bijvoorbeeld meer tijd op sociale media doorbrengen om met hun gevoelens om te gaan. Dat kan die gevoelens daarna ook weer sterker maken.

Onderzoeken naar de effecten van sociale media op welbevinden kijken vaak naar de effecten op de korte termijn. Maar negatieve effecten zijn pas later zichtbaar. Als een jongere bijvoorbeeld steeds meer online is en minder offline contact heeft, kan dat op de lange termijn leiden tot sociale isolatie.

De grootste effecten zie je aan de twee uitersten van het spectrum. Aan de ene kant zijn dat jongeren die al kwetsbaar zijn. Zij zijn gevoeliger voor het veel gebruiken van sociale media en gevoeliger voor de negatieve effecten. Aan de andere kant zijn er jongeren die zich al goed voelen. Zij ervaren juist eerder de positieve effecten van sociale media.

Oorzaken en gevolg zijn lastig te meten

Het is moeilijk om aan te tonen dat sociale media de oorzaak zijn van minder welbevinden. Ook daar zijn drie redenen voor:

1 Het is lastig is om de effecten los van elkaar te zien

Het offline en online leven van kinderen loopt door elkaar heen. Ze kunnen bijvoorbeeld online contact hebben met hun klasgenoten. Gesprekken of ruzies die online ontstaan kunnen zo in de klas verder gaan en andersom.

2 Het karakter van het kind speelt een rol

Wat een kind leuk vindt en hoe het zich voelt, bepaalt welk soort sociale media het gebruikt en hoe vaak. Tegelijk kan dat gebruik weer invloed hebben op hoe het kind zich voelt. Zo beïnvloeden gedrag en gevoel elkaar steeds opnieuw.

3 De lichamelijke, mentale en sociale effecten hangen met elkaar samen

Veel schermtijd kan bijvoorbeeld zorgen voor minder beweging. Dat kan weer invloed hebben op hoe een kind zich lichamelijk en mentaal voelt.

Effecten verschillen per persoon en in de tijd

De invloed van sociale media op het welbevinden verschilt per persoon. Het hangt af van leeftijd, ontwikkelingsfase, persoonlijke eigenschappen, mediavaardigheden, omstandigheden, en hoe lang en welke media een kind gebruikt.

Ook kunnen de effecten na verloop van tijd veranderen. Sommige gebieden in het brein van kinderen ontwikkelen sneller dan andere. Daardoor zijn kinderen tijdens verschillende fases op verschillende manieren gevoelig voor de positieve en negatieve effecten van sociale media.